De plantenklok: waarom licht belangrijker is dan de kalender bij zaaien
Planten hebben een interne klok die met de dag meeloopt, en die klok bepaalt hun groei. Over daglichtsom, slappe zaailingen op de vensterbank en waarom half maart in Nederland geen zaaidatum is.
Elk zaadpakketje draagt een kalender op de achterkant. Zaai binnen vanaf februari, plant uit na de ijsheiligen, oogst in juli. Handig, en tegelijk de bron van de meeste mislukte eerste tuinjaren, want de kalender is een gemiddelde en jouw tuin is dat niet.
In het kort
Planten met een interne klok die past bij de externe licht-donkercyclus groeien aantoonbaar beter.
De daglichtsom in midwinter is grofweg zeven keer lager dan in hoogzomer. Achter glas blijft daar nog minder van over.
Een slappe, gestrekte zaailing is geen slappe plant maar een zoekende plant: schaduwvermijding via rood en verrood licht.
Zaai op bodemtemperatuur en lichtsom, niet op datum.
Planten zelf werken niet met datums. Ze werken met twee dingen: temperatuur en licht. Over temperatuur wordt in tuinboeken veel gezegd. Over licht bijna niets, terwijl licht de variabele is die op onze breedtegraad het vaakst de beperkende factor is.
Planten hebben een klok, en die klok verdient zichzelf terug
Dat planten een circadiaan systeem hebben is bekend sinds de achttiende eeuw, toen de astronoom De Mairan zag dat mimosabladeren ook in het donker hun dagritme aanhielden. Hoeveel die klok waard is, is pas veel later gemeten.
Antony Dodd en collega's publiceerden in 2005 in Science een elegant experiment. Zij namen zandraket met een normale klok, een te korte klok en een te lange klok, en zetten die in lichtcycli van verschillende lengte. Planten waarvan de interne periode paste bij de externe cyclus bevatten meer chlorofyl, legden meer koolstof vast, groeiden sneller en overleefden beter.
Fotosynthese is niet zomaar licht erin, suiker eruit. De plant anticipeert op zonsopgang en verdeelt zijn zetmeelvoorraad zo dat die precies tot dan meegaat. Ritme is geen bijverschijnsel van groei, ritme is een deel van het groeimechanisme.
Daglichtsom: het getal dat je mist
Voor licht is het bruikbaarste getal de daglichtsom, in het Engels daily light integral of DLI: het totaal aan fotosynthetisch bruikbare fotonen dat een plek per dag ontvangt, in mol per vierkante meter per dag.
Situatie Daglichtsom (mol per m² per dag)
Midwinter buiten, Noordwest-Europarond 5, in donkere periodes lager
Hoogzomer buiten35 tot 40
In een kas30 tot 70 procent van buiten gaat verloren
Praktisch minimum voor volle-zon-gewassen10 tot 12
Zet die getallen naast elkaar en het probleem van februari-zaaien op een vensterbank staat er in cijfers. Buiten is de som in die maand al laag. Het glas neemt een deel. De bank staat verticaal ten opzichte van een laagstaande zon, en het licht komt maar van een kant. Wat overblijft ligt vaak ver onder wat een tomatenzaailing nodig heeft.
Lange stengels, grote afstand tussen de bladeren: dit is geen zwakte maar schaduwvermijding. De plant zoekt licht dat er niet is. Foto: Aris Papachristou, CC BY-SA 3.0.
Waarom je zaailing zich uitrekt
Een plant die te weinig licht krijgt gaat niet stilzitten. Hij gaat zoeken. Dat gedrag heet schaduwvermijding en het wordt aangestuurd door de verhouding tussen rood en verrood licht, gemeten door het fotoreceptoreiwit fytochroom B.
Blad absorbeert rood licht en laat verrood door. Ligt er dus veel verrood ten opzichte van rood, dan is de conclusie van de plant: er staat iets boven mij. De reactie is strekking van stengel en bladstelen, minder vertakking, dunner blad, en vervroegd bloeien.
zaailingen die te dicht op elkaar staan schaduwen elkaar en versterken dit effect, dus wijder zetten helpt meer dan mensen denken
een groeilamp lost dit alleen op als hij dicht genoeg boven de plant hangt, want lichtintensiteit valt af met het kwadraat van de afstand
later zaaien met meer licht haalt de vroege zaai vaak in, want een gestrekt plantje betaalt zijn achterstand de rest van het seizoen terug
Daglengte stuurt wat een plant met zijn leven doet
Naast hoeveelheid licht telt daglengte, en dat is een aparte informatiestroom. Fotoperiodiek gedrag bepaalt bij veel gewassen niet de groeisnelheid maar de levensfase.
Uien vormen hun bol op daglengte. Op 52 graden noorderbreedte heb je langedagrassen nodig, anders krijg je bladeren en geen bol.
Spinazie is een langedagplant en schiet door zodra de dagen boven een drempel komen. Vroeg in het voorjaar en laat in de zomer zaaien is dus geen gewoonte maar noodzaak.
Sla schiet door bij de combinatie van lange dagen en warmte, waarbij warmte de sterkste trigger is.
Winterharde gewassen gebruiken korter wordende dagen als signaal om af te harden. Dat is de reden dat een plant die in november buiten komt bevriest terwijl dezelfde soort die er in september al stond de winter doorkomt.
Een koude bak is niet alleen een warmteoplossing. Buiten onder helder glas is de lichtsom hoger dan achter welk raam binnen dan ook. Foto: Michael Garlick, CC BY-SA 2.0.
Een betere volgorde dan de kalender
Meet je bodemtemperatuur. Vrijwel alles kiemt onder de 7 graden nauwelijks; warmteminnaars willen ruim boven de 15.
Kijk naar de lichtsom, niet naar de lentekriebels. Zaai binnen pas zo vroeg als je bereid bent er licht bij te geven.
Gebruik een koude bak of cloche als lichtoplossing.
Hard af in stappen over zeven tot tien dagen.
Plan je najaarszaai op de teruglopende lichtsom. Wat er in oktober staat, moet in september al bijna klaar zijn geweest.
In de BluePrint werken we dit uit in jouw tuin leren kennen: zon, wind en klimaat en in het tuinjaar plannen.
Het onderliggende idee
Een tuin is in de kern een apparaat dat licht omzet in eten. Alles wat je verder doet, bemesten, water geven, wieden, schoffelen, is het wegnemen van beperkingen zodat die omzetting kan doorlopen. Maar je kunt nooit meer eten oogsten dan de hoeveelheid licht die op je grond valt toestaat.
Wie dat serieus neemt, denkt anders over indeling. Dan is de vraag niet "waar is nog plek" maar "waar valt het meeste licht, en staat daar wat dat licht het beste benut".
Bronnen
Dodd AN, Salathia N, Hall A, e.a. Plant Circadian Clocks Increase Photosynthesis, Growth, Survival, and Competitive Advantage. Science. 2005;309(5734):630-633. doi.org/10.1126/science.1115581
Franklin KA. Shade avoidance. New Phytologist. 2008;179(4):930-944. doi.org/10.1111/j.1469-8137.2008.02507.x
Faust JE, Logan J. Daily Light Integral: A Research Review and High-resolution Maps of the United States. HortScience. 2018;53(9):1250-1257. journals.ashs.org
Dit artikel is educatief en geen medisch advies.